terug naar de website

Over behoeften bij sterve(linge)n.

Met de opkomst van hospices in ons land is er veel kennis, wijsheid en ervaring opgedaan in de zorg voor stervenden. In de afgelopen jaren hebben beleidsmakers nota’s en richtlijnen opgesteld met betrekking tot de palliatieve zorg en is onderzoek gedaan naar de behoeften van stervenden. Vandaag de dag horen we bovendien steeds luider de roep om de dood bespreekbaar te maken, om wensen en behoeften vast te leggen en te sterven op je eigen manier. Zie je het levenseinde naderen dan kun je een beroep doen op End of Life Consultants om je wensen vast te leggen of op Life Coaches om je te begeleiden in de tijd die jou rest. Ontwikkelingen die helemaal passen in deze tijd. Niets mis mee dus. Collectief willen we immers met de beste intenties aan de behoeften van stervenden tegemoet komen.

Toch blijkt soms, dat beste intenties niet altijd en zondermeer de stervende dienen. Vanuit mijn eigen achtergrond als vrijwilliger en hospice coördinator maar ook als trainer in de terminale zorg, zie ik heel veel zuivere intenties. Maar evenzeer zie ik dat aan behoeften van stervenden tegemoet gekomen wordt om eigen ongemak op te heffen, eigen angst te pareren of onzekerheid de mond te snoeren. De vraag wie hier centraal staat, is dan ook niet moeilijk te beantwoorden.

Hoewel ik vooral een innerlijke voorbereiding op het sterven voor sta, vind ik het onderzoeken van eigen behoeften en wensen ten aanzien van het levenseinde een goede zaak. Ik plaats daar echter ook mijn kanttekeningen bij. Want het zorgvuldig vastleggen van al je wensen rondom de laatste levensfase laat geen ruimte om betrokkenen in dat kostbare proces nog iets te laten toe-vallen. Juist die wezenlijke momenten rondom sterven, zijn niet te regisseren, die vallen je toe. Alles dichttimmeren, raakt bovendien aan het idee van maakbaarheid en geeft een gevoel van zekerheid en veiligheid, zonder dat we beseffen dat dat een schijnzekerheid is. Wat je ook allemaal wenst en vastlegt, het zou wel eens heel anders kunnen gaan. Je grootste angst, dat wat je absoluut niet wenst, zou wel eens bewaarheid kunnen worden. Vragen die bij mij opkomen zijn dan: hoe erg is dat? Kunnen wij ook accepteren, wat is? Kunnen wij het proces van sterven respecteren zoals zich dat voltrekt?

Ik weet van een arts, bekwaam en toegewijd, die op de afgesproken tijd zijn patiënt bezoekt om euthanasie toe te passen. Dokterstas, voorzien van alle benodigdheden, stevig aan de hand. Bij binnenkomst vertelt de patiënt dat hij zijn euthanasie twee dagen wil uitstellen. Reden daarvan is dat de eerste nieuwe haring binnen is en hij die beslist niet zijn neus voorbij wil laten gaan. Dokter komt zijn patiënt tegemoet in zijn behoefte. Op de vraag waarom deze arts tot uitstel besluit, kijkt hij enigszins verbouwereerd om zich heen. ‘Dat doe je toch, dat is toch de behoefte van de patiënt!’

De vraag die zich voordoet is of wij als zorgverlenende stervelingen aan alle behoeften van de stervende tegemoet moeten komen? Let wel, het gaat mij hier beslist niet om goed of fout en al helemaal niet om deze arts te bekritiseren. Waar het mij wel om gaat, is eens een laagje dieper te kijken. Sommigen zullen de opgeworpen vraag met ‘ja’ beantwoorden, sommigen met ‘nee’. Ik behoor tot de laatste groep. En ik meen enig recht van spreken te hebben. Zelf ben ik nl. iemand die zeer bekend is met mijn eigen neiging de behoeften van anderen te laten prevaleren boven die van mijzelf. Ik weet dus hoe dit mechanisme, dit automatische reactiepatroon, werkt. Waar ik veel van geleerd heb, is een uitspraak van Marie de Hennezel in haar boek ‘De intieme dood’. Zij schrijft, om bij het voorbeeld te blijven, ten aanzien van euthanasie: ‘het aanhoren van iemands doodsverlangen betekent niet dat ik me verbind aan dat verlangen te voldoen. Gehoord worden wil niet zeggen gehoorzaamd worden’. Nu is het echt niet zo dat ik me deze uitspraak in de afgelopen jaren als een alibi heb aangemeten om lastige vragen uit de weg te gaan. Integendeel. Het heeft me juist de innerlijke ruimte gebracht om nabij te blijven, mijn eigen innerlijke dynamiek gewaar te worden en vervolgens boven persoonlijke behoeften van wie dan ook uit te stijgen. In het gebied van de innerlijke ruimte is het stil, ben je afgestemd, in verbinding en kom je uit bij het antwoord op de vraag ‘wat is hier nodig’. Voldoen aan de behoeften van de stervenden is één, maar afgestemd te zijn, is iets anders en leidt mogelijk tot een andere beweging. Het heeft mij geleerd volledige beschikbaarheid op te brengen vanuit een laag die persoonlijke behoeften overstijgt.

Of het in het voorbeeld van de arts tot een andere uitkomst had geleid weet ik niet en doet er ook niet toe. En haring op het sterfbed zien we overigens vaker. Maar als ik even de behoeften van betrokken stervelingen buiten beschouwing laat, dan lijkt me ‘de haring’ in deze situatie voor iets anders te staan. En wellicht had het gebied van de innerlijke ruimte daar opheldering in gegeven.